Scripties onder de loep: Gramáticas misioneras jesuitas

Onlangs sloot Ronald Pes Brouwer zijn Doctoraal Spaanse Taal en Cultuur af met een scriptie getiteld Gramáticas misioneras jesuitas : un análisis contrastivo de la metalingüística en gramáticas del vasco, hindi y kirirí.  In deze scriptie vergelijkt hij drie grammatica’s door missionarissen geschreven om het bekeren van de inheemse bevolking te vergemakkelijken.
Begeleider was Dr. Otto Zwartjes.

Voor Blog Nostrum schreef Ronald Pes Brouwer een samenvatting van zijn onderzoek en conclusies:

In het onderzoek zijn drie jezuïete missionarisgrammatica’s van het Baskisch, het Hindi en het Kirirí uit de zeventiende en achtiende eeuw bestudeerd en vergeleken met betrekking tot de gebruikte metalingüistiek wat betreft ergativiteit. Een mondvol, maar met andere woorden: hoe hebben deze drie verschillende jezuïeten hetzelfde fenomeen ergativiteit in deze drie verschillende talen beschreven en welke terminologie hebben ze gebruikt?

Bij de ontdekking van de nieuwe wereld was niet alleen het financiële gewin belangrijk, maar ook de evangelisering en de verspreiding van het woord gods namen een belangrijke plaats in. Om de inheemse bevolking te kunnen bekeren, de biecht te kunnen afnemen, etc. hebben deze missionarissen de opdracht meegekregen –afgezien van het Baskisch- de inheemse talen te beschrijven, zodat deze snel aangeleerd konden worden door de kolonisators van het oude continent.

De drie talen die centraal staan in het onderzoek zijn het Baskisch, gesproken in het Baskenland, het Hindi, gesproken in India (het dialect uit het westen dat gezien wordt als de norm) en het Kirirí, een uitgestorven taal, behorende tot de Macro-Jê talen, die gesproken werden in het oosten van de huidige Braziliaanse Amazone. Al deze drie talen zijn ergatieve talen en bij deze talen is er sprake van een ergatief-absolutief naamvalssysteem, in tegenstelling tot de voor ons bekende vreemde talen waarbij sprake is van het nominatief-accusatief naamvalssysteem.

Bij een nominatief-accusatief naamvalssysteem krijgt het onderwerp van zowel intransitieve werkwoorden als transitieve werkwoorden een nominatiefnaamval, terwijl het complement, het lijdend voorwerp een accusatiefnaamval krijgt. Intransitieve werkwoorden hebben geen complement of lijdend voorwerp zoals: slapen, niezen, maar ook: gaan, aankomen; transitieve werkwoorden hebben wel een complement zoals: kopen, zien, eten.

Bij een ergatief-absolutief systeem krijgen alleen de agens van transitieve werkwoorden, vaak het onderwerp, een ergatiefnaamval, terwijl het onderwerp van een intransitief werkwoord of het complement van een transitief werkwoord de ongemarkeerde absolutiefnaamval krijgen.

Interessant is dus te zien hoe dit fenomeen beschreven wordt door de jezuïete missionarissen die allen een min of meer gelijke, klassieke scholing gehad hebben. Bij een beschrijving van een taal was het dus logisch dat zij terugvielen en gebruikt maakten van de grieks-latijnse modellen die beide het nominatief-accusatief naamvalssysteem hadden.

Het uitgangspunt van het onderzoek is dan ook:

–          Hoe hebben de jezuïete missionarissen deze voor hen afwijkend ergatief naamvalssysteem beschreven, herkenden ze het en welke terminologieën hebben ze daarbij gebruikt?
–          Waren deze beschrijvingen didactisch doeltreffend, met name voor hun opvolgers die deze talen snel onder de knie dienden te krijgen? Hierbij werd vooral gelet op de hoeveelheid en soort gebruikte voorbeelden.
–          Heeft men het traditionele grieks-latijnse model gevolgd door gebruik te maken van de traditionele terminologie? Zo ja, heeft men dezelfde betekenis ervan gehanteerd of juist er een andere inhoud aan gegeven?

In mijn onderzoek ben ik als volgt te werk gegaan. Allereerst heb ik geprobeerd de verschillende definities van werkwoorden en werkwoordtypes te inventariseren zoals deze beschreven werden in vroeg-Spaanse grammatica’s (verbos activos (transitivos) y verbos neutros (intransitivos)). Daarna heb ik de noties van transitiviteit en intransitiviteit bekeken zoals deze beschreven worden in de hedendaagse literatuur, tenslotte heb ik de twee genoemde naamvalssystemen beschreven en vergeleken.

Met dit als achtergrond heb ik de drie afzonderlijke talen bekeken. Per taal heb ik geprobeerd het fenomeen ergativiteit te beschrijven aan de hand van moderne bronnen. Voor het Kirirí heb ik gebruik gemaakt van een moderne interpretatie van oude bronnen. Daarna heb ik de drie oude grammatica’s nagespeurd op ergativiteit.

De conclusies waren als volgt:

De auteur van de oude Baskische grammatica (1729) leek het ergatief systeem het beste door te hebben: hij maakte onderscheid tussen de verschillende soorten werkwoorden gebruikmakend van de traditionele terminologie, waarbij hij opmerkte dat er twee soorten onderwerpen zijn: het ongemarkeerde onderwerp voor intransitieve werkwoorden en het gemarkeerde, ergatieve onderwerp voor transitieve werkwoorden.

De onbekende auteur van de oude grammatica van het Hindi (1778) geschreven in het Portugees had meer moeite. Er worden wel varianten gegeven van de verschillende vormen van het nominatief, maar de relatie met het type werkwoord werd niet gelegd. Wel werd er een relatie gelegd tussen de ergatiefconstructie en een passieve constructie in het Portugees.

De auteur van de grammatica van het Kirirí (1699), wederom in het Portugees geschreven, had ook moeite met het herkennen van de ergatiefconstructie, hoewel deze wel de meeste beschrijving ervan gegeven heeft. Een onderscheid werd gemaakt tussen verschillende soorten werkwoorden, maar de gebruikte, traditionele terminologie kreeg een andere inhoud. Net als de onbekende auteur van de grammatica van het Hindi, werd bij het Kirirí ook een verband gelegd tussen passieve constructies in het Portugees en ergatieve constructies in het Kirirí.

Over de didactische doeltreffendheid van de grammatica’s valt het volgende te zeggen: de voorbeelden die gegeven worden zijn schaars en niet contrastief.

(tekst Ronald Pes Brouwer)

About blognostrumuva

blog voor de Collectie Romaanse Talen van de Universiteitsbibliotheek van de UvA (universiteit van Amsterdam)
This entry was posted in Spaans and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s